Sabała – ‚Homer Tatr’

Sabala (1809- 1894) is one of the most fascinating personalities of the Podhale region known not only in Poland, but in Hungary and Slovakia as well. His real name was Jan Krzeptowski, but he was commonly known as Sabala. Others also called him Sablik and Czakor. Though Sabala was illiterate, he became part of the Polish culture thanks to his unrivalled gift for telling stories, which were later popularised by such famous Polish men of letters as Stanislaw Witkiewicz and Henryk Sienkiewicz. The latter even referred to him as ”Homer of the Tatra Mountains.” Sabala’s highlander tales were usually accompanied by music played on ”zlobcoki” (the regional musical instrument). These tunes, called ”Sabalowe nuty” (the Sabala notes), have become part of the highlander culture and are performed by the traditional highlander bands nowadays. However, his music, though perfectly reflecting Sabala’s mood, was only an addition to the stories. They were of the utmost importance and they made him renowned as an unmatched story-teller of tales full of humour and imagination. The themes were usually picked up while walking to Orava, Liptov and Hungary. Then, upon coming back, Sabala spin his tales about the mountain ghosts, the bears, sleeping knights, etc. (i.e. anything he saw or he could imagine) while sitting by the bonfire. All his stories had something in common – the tradition and the folk wisdom of the highlanders. His company was sought for, especially by artists and intelligentsia of his times, who wanted either to record his tales in writing or to listen attentively to the notes he played. However, not all the people marvelled at Sabala’s gift, as they regarded him as a rowdy, trouble-maker who should have rather devoted himself to his family.

For his merits, Sabala was buried in Peksowy Brzyzek Cemetery in Zakopane, whereas a monument dedicated to him and Chalubinski, was erected in the centre of the city. His family house can still be seen at 8c Krzeptowki Street.

Source:   „Sabala – Legendary Story-Teller”

Sabała lub Sabalik, właśc. Jan Krzeptowski (ur. 26 stycznia 1809 w Kościelisku, zm. 8 grudnia 1894 w Zakopanem), góral podhalański, honorowy przewodnik tatrzański, muzykant, myśliwy, gawędziarz i pieśniarz.

Przydomki Sabała, Sablik, Fakor, Kozica i Koziar pozwalały orientować się w rozległych koligacjach rodów góralskich, które nosiły te same nazwiska (funkcjonują one do dziś w rodzinach góralskich). Rodowe nazwisko Krzeptowski jest nazwiskiem przybranym – wcześniej zarówno Jan jak i jego bracia nosili nazwisko Gąsienica.[1]

Spis treści

Życiorys

W młodości był kłusownikiem, a podobno także zbójnikiem. Po upadku powstania chochołowskiego, w którym brał udział, przez krótki czas siedział w austriackim więzieniu. Porzuciwszy myślistwo nie osiadł na gospodarstwie, lecz zajął się gawędziarstwem i muzykowaniem. Był przez to przez miejscowych górali, zwłaszcza zamożniejszych gazdów, uważany za dziwaka lub dziada, lecz dla goszczących w Tatrach twórców stał się symbolem góralszczyzny. Towarzyszył Tytusowi Chałubińskiemu i Stanisławowi Witkiewiczowi w ich górskich wyprawach. Przez Witkiewicza został nazwany „Homerem Tatr”, był ojcem chrzestnym jego syna Stanisława Ignacego. Zabawiał znakomitych gości doktora Chałubińskiego śpiewem i opowieściami, a nawet zainscenizowanym dla Heleny Modrzejewskiej napadem zbójeckim, podczas którego wystąpił w roli harnasia.[2]

Zmarł w 1894 w willi „Zacisze” należącej do Wandy Lilpopowej, która opiekowała się nim w ostatnich latach życia.[3]. Pochowany został na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku.

Muzyka

Melodie grane przez niego na złóbcokach (odmiana gęśli) nazywane Sabałowymi nutami są wykonywane do dziś przez przez ludowe kapele góralskie. Sam Sabała rzadko grywał w kapeli lub do tańca, jego muzyka była formą osobistej wypowiedzi, podporządkowanej nastrojom.

Literatura

Gawędy góralskie (autorstwa Sabały lub powtarzane przez niego) zostały spopularyzowane przez Stanisława Witkiewicza, Henryka Sienkiewicza, Wojciecha Brzegę oraz opublikowane w licznych zbiorach, m.in.:

  • Bajki według opowiadań Jana Sabały Krzeptowskiego z Kościeliska, Bronisław Dembowski, 1892
  • Sabała. Portret, życiorys, bajki, powiastki, piosnki, melodie, Andrzej Stopka-Nazimek, 1897.

Postać Sabały pojawiła się w polskiej literaturze u Henryka Sienkiewicza (Sabałowa bajka, 1884), Stanisława Witkiewicza (Na przełęczy, 1891), Kazimierza Przerwy-Tetmajera (Legenda Tatr, 1910), Władysława Orkana (nowela Przez co Sabała omijał jarmark w Kieżmarku).

Pamięć

Pomnik Sabały

Wspólny pomnik Sabały i Chałubińskiego odsłonięto w 1903 w centrum Zakopanego, u zbiegu ulic Chałubińskiego i Zamoyskiego, staraniem Związku Przyjaciół Zakopanego. Monument zaprojektował Stanisław Witkiewicz, a figury wyrzeźbił Jan Malborczyk. Pomimo tego, że figura Sabały jest drugoplanową postacią, większość ludzi nazywa go pomnikiem Sabały, a nie Chałubińskiego. Problemem były częste kradzieże smyczka od gęśli Sabały, dlatego nowy smyczek (piąty dorabiany przez artystę kowala Władysława Gąsienicę-Makowskiego) został przymocowany śrubami i umieszczono na nim napis Wandalu nie zabieraj mnie. [4][5]

W 1979 w domu Sabały na Krzeptówkach otwarto oddział Muzeum Tatrzańskiego ze skromną ekspozycją, później dom wrócił w ręce prywatne.

Jego imieniem nazwano też ulice w Zakopanem, Łodzi i Jeleniej Górze. Do dziś przez górali śpiewane są śpiewki upamiętniające Jana Krzeptowskiego-Sabałę.

Przypisy

Bibliografia

Źródło:

http://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Krzeptowski

Published in: on 17 Kwiecień 2009 at 16:54  Dodaj komentarz  
Tags: , , ,

The URI to TrackBack this entry is: https://poezjaskal.wordpress.com/2009/04/17/sabala-homer-tatr/trackback/

RSS feed for comments on this post.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: